زِییانگ مائو جیان

زِییانگ مائو جیان چای سبز تاریخی از شهرستان زِییانگ در استان شاآنشی است که در دامنهٔ شمالی رشته‌کوه داباشان و در بالادست رودخانهٔ هانجیانگ قرار دارد. ویژگی برجستهٔ این چای، غنی‌سازی طبیعی با سلنیوم است: زِییانگ یکی از دو منطقهٔ بزرگ طبیعی دارای سلنیوم در چین است و در سال ۱۹۸۹ چای زِییانگ به عنوان نخستین چای طبیعی سرشار از سلنیوم در جهان تأیید علمی دریافت کرد. عطر غنی شاه‌بلوط، طعم تازه با پس‌طعم شیرین برجسته و کرک‌های نقره‌ای فراوان، شناسهٔ این چای است که در دورهٔ چینگ در شمار ده چای نامدار چین جای داشت.

1. رده‌بندی و خاستگاه:

• نوع: چای سبز (绿茶, lǜchá) تخمیرنشده. زیرگونه: چای سبز خشک‌شده با حرارت و سرخ‌کردن (条形烘青绿茶, tiáoxíng hōngqīng lǜchá) که روش‌های سرخ‌کردن (炒) و خشک‌کردن (烘) را ترکیب می‌کند.
• رده: چای‌های نامدار تاریخی چین. محصول دارای گواهی حفاظت از نشان جغرافیایی (国家原产地保护, اوایل قرن بیست‌ویکم؛ 国家地理标志产品؛ 中国驰名商标). شهرستان زِییانگ دارای عنوان رسمی «زادگاه چای‌های نامدار چین» (中国名茶之乡) است.
• خاستگاه: چین، استان شاآنشی (陕西省, Shǎnxī Shěng)، بخش شهری آن‌کانگ (安康市, Ānkāng Shì)، شهرستان زِییانگ (紫阳县, Zǐyáng Xiàn). شهرستان در دامنهٔ شمالی رشته‌کوه داباشان (大巴山, Dàbā Shān) و در کنار رودخانهٔ هانجیانگ (汉江, Hànjiāng) و در محل تلاقی حوضه‌های هوانگ‌هه و یانگ‌تسه – یکی از شمالی‌ترین مناطق چای‌خیز چین – واقع است.
• مختصات جغرافیایی: حدود ۳۲°۳۲′ شمالی، ۱۰۸°۳۲′ شرقی (مرکز شهرستان زِییانگ).

2. تاریخچه و اهمیت فرهنگی:

• تاریخچه: سنت چای زِییانگ به بیش از سه هزار سال پیش – به دورهٔ پادشاهی باستانی با (巴国, Bāguó) – بازمی‌گردد، زمانی که در جنوب شاآنشی امروزی چای وحشی می‌رویید. در دورهٔ هان شرقی (۲۵–۲۲۰ میلادی) بودیسم به منطقهٔ زِییانگ نفوذ کرد و فرهنگ صومعه‌ای چای‌نوشی به موتور رشد تولید چای تبدیل شد: راهبان از نوشیدن شراب منع بودند و چای نوشیدنی اصلی برای بیدار ماندن در حین مراقبه شد. در دورهٔ تانگ (۶۱۸–۹۰۷) چای این شهرستان به فرآوردهٔ مالیاتی (土贡, tǔgòng) ولایت جین‌جو (金州, Jīnzhōu – نام قدیمی آن‌کانگ) بدل شد که به دربار فرستاده می‌شد. در دوره‌های سونگ و مینگ، چای زِییانگ به یکی از کالاهای اصلی سیاست «تبادل چای با اسب» (茶马法, chámǎ fǎ) تبدیل شد که به رشد چشمگیر تولید انجامید: متون تاریخی وضعیت را این‌گونه توصیف می‌کنند: «شبانه‌روز چای می‌سازند، بی‌وقفه» (昼夜制茶不休). در دورهٔ چینگ، زِییانگ مائو جیان در شمار ده چای نامدار چین جای گرفت و با این بیت ستوده شد: «از دیرباز در دامنه‌های جنوبی بهار زودتر فرا می‌رسد – تا جشن چینگ‌مینگ چای زِییانگ را دم کرده‌اند» (自昔岭南春独早, 清明已煮紫阳茶). پس از تأسیس جمهوری خلق چین در ۱۹۴۹، کار سیستماتیکی برای ارتقای کیفیت چای آغاز شد. در ۱۹۶۵، رقم گروهی زِییانگ (紫阳种) به عنوان یکی از نخستین ۲۱ رقم محلی توصیه‌شدهٔ کشوری برای بوته‌های چای معرفی شد. در ۶ سپتامبر ۱۹۸۹ در پکن، یک ارزیابی علمی تاریخی صورت گرفت – چای سرشار از سلنیوم زِییانگ نخستین چای طبیعی غنی از سلنیوم در جهان شد که تأیید رسمی علمی دریافت کرد. در اوایل قرن بیست‌ویکم این چای حفاظت دولتی بر اساس مبدأ جغرافیایی را به دست آورد.
• نام: 紫阳 (Zǐyáng) – «زِییانگ»، نام شهرستان که خود برگرفته از نام دائویی «زِییانگ جِن‌جِن» (紫阳真人) – بنیان‌گذار مکتب جنوبی دائوییسم، جانگ بُدوان، که در این منطقه ریاضت می‌کشید؛ معنای تحت‌اللفظی آن «فروغ ارغوانی» (紫气东来, 阳光普照) است. 毛尖 (Máo Jiān) – «نوک‌های کرک‌دار» – نامی کلاسیک برای چای‌هایی که از جوانه‌های لطیف با کرک فراوان (白毫, báiháo) تهیه می‌شوند.
• اهمیت فرهنگی: زِییانگ مائو جیان نماد فرهنگ چای در جنوب شاآنشی و «ریشه و روح» چای شاآنشی (陕西茶叶的根和魂) است. چای تاریخی به‌عنوان پلی میان مردم هان و کوچ‌نشینان شمال غرب از طریق تجارت «چای-اسب» عمل می‌کرد. یو روئومو (于若木, Yú Ruòmù)، متخصص سرشناس تغذیهٔ چین، این چای را این‌گونه توصیف کرده است: «چای زِییانگ – سرشار از سلنیوم، ضدّ سرطان، از نظر رنگ، عطر و طعم بی‌نظیر، گوهری راستین در میان چای‌ها». جشنوارهٔ سالانهٔ فرهنگ چای زِییانگ به رویدادی مهم در مقیاس منطقه‌ای بدل شده است.

3. توصیف گیاه‌شناسی و مادهٔ خام:

• رقم / کولتیوار: رقم اصلی، رقم گروهی زِییانگ (紫阳群体种, Zǐyáng qúntǐ zhǒng) است که به‌عنوان رقم محلی توصیه‌شدهٔ کشوری (国家级地方良种) به رسمیت شناخته شده است. این رقم به گونهٔ بوته‌ای (Camellia sinensis var. sinensis) با برگ‌های بیضوی یا نیزه‌ای تعلق دارد. ویژگی آن بیدار شدن زودهنگام جوانه‌ها، انشعاب متراکم، مقاومت بالا در برابر شرایط نامساعد و بازدهی خوب است. نیمرخ شیمیایی برگ تازه: پلی‌فنل‌ها – ۳۰.۳۵%، اسیدهای آمینه – ۳.۰۸%، سلنیوم – به‌طور میانگین ۰.۶۵۳۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم (حداکثر تا ۳.۸۵۳۶ میلی‌گرم بر کیلوگرم).
• برداشت: برداشت بهاره دارای بالاترین کیفیت است. بهترین مادهٔ خام «پیش از چینگ‌مینگ» (明前茶, míngqián chá) است، زمانی که جوانه‌ها در نهایت لطافت و مقدار اسیدهای آمینه در بیشینه است.
• استاندارد چینش: برای درجه‌های عالی (银针, yínzhēn – «سوزن‌های نقره‌ای») – جوانهٔ تکی خالص. برای درجهٔ «تسوئی‌فنگ» (翠峰, Cuìfēng) – جوانه با یک برگ در حال باز شدن (一芽一叶初展). برای مائو جیان معمولی – جوانه با یک تا دو برگ.
• نیازمندی‌های مادهٔ خام: برای تولید یک جین (۵۰۰ گرم) چای از رقم میان‌برگ، ۱۸۰۰۰ تا ۲۴۰۰۰ جوانه لازم است. مادهٔ خام باید تازه، یکدست و بدون برگ‌های آسیب‌دیده و زمخت باشد.

4. ترور و ویژگی‌های کشت:

• اقلیم و ناهمواری: منطقه در دامنهٔ شمالی رشته‌کوه داباشان – ناحیه‌ای از دره‌های کوهستانی، ژرف‌دره‌ها و دامنه‌های پرشیب در بالادست هانجیانگ – واقع است. رشته‌کوه‌ها سد طبیعی در برابر بادهای سرد شمال غربی (نقش رشته‌کوه چین‌لینگ) تشکیل می‌دهند و جریان‌های مرطوب جنوبی آب‌وهوای نیمه‌گرمسیری ملایمی را فراهم می‌کنند. دمای میانگین سالانه – ۱۵ تا ۱۸ درجه سانتی‌گراد، بارش سالانه – بیش از ۱۲۰۰ میلی‌متر، کوه‌ها در تمام طول سال در ابر و مه پوشیده‌اند.
• ارتفاع رویش: باغ‌های چای اصلی در دره‌های کوهستانی و دامنه‌های کنار رودخانه‌های هانجیانگ و جِن‌هه (任河, Rènhé) جای دارند. منطقهٔ هسته‌ای – دره‌های مرتفع دهکده‌های هوان‌گو (焕古乡, Huàngǔ Xiāng) و هِپینگ (和平乡, Hépíng Xiāng) و نیز باغ‌های چای بوم‌شناختی کناره‌های هانجیانگ و جِن‌هه.
• خاک: خاک‌های شنی زرد اسیدی (酸性黄沙土) که از سنگ‌های گرانیتی پدید آمده‌اند، با pH ۴.۵–۶.۵. ویژگی کلیدی – غنی‌شدگی طبیعی با سلنیوم: مقدار Se در خاک ۰.۷۰–۱۵.۵۹ ppm است که ناشی از گسترش سنگ‌های نادر کامبرین پیشین سرشار از سلنیوم در منطقهٔ شهرستان است. خاک‌ها همچنین مقادیر بیشتری روی، استرانسیم و عناصر ریزمغذی دیگر دارند و از مواد آلی بالا و نفوذپذیری خوب هوا برخوردارند.
• ویژگی‌های کشت: زِییانگ یکی از شمالی‌ترین مناطق چای‌خیز چین (北缘茶区) است که انباشت آهسته‌تر مواد در برگ، آغاز دیرتر رویش و در نتیجه غلظت بالاتر اسیدهای آمینه و ترکیبات عطری را در پی دارد. این منطقه «بانک ژنی طبیعی برای ارقام باکیفیت چای منطقهٔ شمالی» (北方茶区优质茶树品种资源的天然基因库) به‌شمار می‌رود.

5. فناوری تولید:

تولید زِییانگ مائو جیان ده مرحلهٔ اصلی را دربرمی‌گیرد و سرخ‌کردن را با خشک‌کردن (炒烘结合, chǎohōng jiéhé) ترکیب می‌کند:

1. پهن کردن برای پژمردگی (摊青, tānqīng): مادهٔ خام تازه‌چین را در لایه‌ای نازک می‌گسترانند تا رطوبت سطحی به‌تدریج کاهش یابد و آمادهٔ مرحلهٔ تثبیت شود.
2. تثبیت / «کشتن سبزینگی» (杀青, shāqīng): سرخ‌کردن در وُک تخت با دمای حدود ۱۵۰ درجه سانتی‌گراد (به‌طور سنتی روی آتش هیزم)، با بارگیری حدود ۱۵۰۰ گرم برگ تازه. نخست برگ را با دست زیرورو می‌کنند، سپس وقتی بیش از حد داغ شد با چنگال چوبی. سرخ‌کردن زمانی متوقف می‌شود که برگ به رنگ سبز تیره درآمده، نرم شده و عطر پاکیزه‌ای پدیدار شود.
3. مالش نخست (初揉, chūróu): مالش ملایم برای دادن شکل اولیه و آزاد کردن شیرهٔ یاخته‌ای.
4. سرخ‌کردن نیم‌ساخت (炒坯, chǎopī): سرخ‌کردن میانی برای حذف بیشتر رطوبت و شکل‌دهی نیمرخ طعمی.
5. مالش دوباره (复揉, fùróu): برگ نیمه‌خشک را با کف دست‌ها با حرکات چرخشی می‌مالند، با به‌کارگیری فشار برای ایجاد پیچش فشرده و نمایان شدن کرک‌ها روی سطح.
6. خشک‌کردن نخست (初烘, chūhōng): خشک‌کردن گرم برای کاهش رطوبت و تثبیت شکل.
7. راست‌سازی و شکل‌دهی (理条, lǐtiáo): صاف‌کردن دستی شکل هر برگ چای برای دستیابی به یکنواختی.
8. خشک‌کردن دوباره (复烘, fùhōng): خشک‌کردن ثانویه در دمای متوسط.
9. نمایان‌سازی کرک (提毫, tíháo): در دمای ۷۰–۸۰ درجه سانتی‌گراد کرک‌های نقره‌ای روی سطح برگ‌های چای پدیدار می‌شوند – نشانهٔ بصری شاخص مائو جیان.
10. خشک‌کردن نهایی با معطرسازی (足干焙香, zúgān bèixiāng): خشک‌کردن پایانی در دمای کاهش‌یافته تا رطوبت باقی‌مانده ≤ ۷% که در آن عطر عمیق شاه‌بلوط شکل می‌گیرد.

یادداشت: فناوری سنتی شامل خشک‌کردن آفتابی یا سایه‌ای (晒青, shàiqīng) بود که آنزیم‌های فعال را حفظ می‌کرد و به چای قابلیت کهنگی می‌بخشید. فناوری امروزی «سرخ‌کردن + خشک‌کردن» برای آشکارسازی حداکثری عطر شاه‌بلوط هدف‌گذاری شده است.

6. ویژگی‌های حسی:

• شکل ظاهری برگ خشک: دو سبک اصلی: «سوزن‌های نقره‌ای» (银针) – برگ‌های راست سوزنی‌شکل از جوانه‌های خالص که به‌فراوانی با کرک‌های سفید پوشیده شده‌اند؛ «تسوئی‌فنگ» (翠峰) – برگ‌های پیچ‌خورده و اندکی خمیده با کرک آشکار. رنگ – سبز تیرهٔ سیر.
• عطر برگ خشک: عطر زنده و پایای شاه‌بلوط (栗香, lìxiāng) – نُت اصلی؛ شیرینی لطیف «جوانه‌ای» (嫩香, nènxiāng) ویژهٔ درجه‌های عالی.
• عطر دم‌کرده: عطر غنی شاه‌بلوط، بلند و ماندگار (栗香高长)؛ در بهترین نمونه‌ها با رایحه‌ای گل‌مانند همراه است.
• طعم: تازگی زنده (鲜爽, xiānshuǎng) – پیامد محتوای بالای اسیدهای آمینه (۳.۰۸٪)؛ پُری سیر (醇厚, chúnhòu)؛ پس‌طعم شیرین برجسته و ماندگار (回甘, huígān) که پس از نخستین جرعه به‌آرامی شکل می‌گیرد. در نخستین چشش طعم ممکن است ملایم به نظر برسد، سپس تلخی ملایمی آشکار می‌شود و آنگاه عطر عمیق و پس‌طعم فزاینده‌ای پدیدار می‌شود.
• رنگ دم‌کرده: سبز لطیف (嫩绿)، زلال، شفاف، با درخشش آشکار (清澈明亮).
• تفالهٔ چای (برگ دم‌کشیده): برگ‌های لطیف، پُر و سالم – سبز، درخشان، یکدست و به‌صورت «دسته‌های کوچک» جمع شده‌اند (嫩绿明亮, 匀整成朵).

7. ترکیب شیمیایی:

• پلی‌فنل‌ها (کاتچین‌ها): محتوای پلی‌فنل‌های چای – ۳۰.۳۵٪ (بر پایهٔ تحلیل برگ تازهٔ رقم گروهی زِییانگ). کاتچین‌ها (EGCG, EGC, ECG) – آنتی‌اکسیدان‌های اصلی.
• اسیدهای آمینه (از جمله L-تیانین): محتوای اسیدهای آمینهٔ آزاد – ۳.۰۸٪. L-تیانین شیرینی شاخص و «تنهٔ» طعم را می‌سازد و اثر آرام‌بخش و تمرکزآور ملایمی دارد.
• آلکالوئیدها: کافئین – حدود ۳٪، تئوبرومین، تئوفیلین. محتوای نسبتاً بالای کافئین اثر نیروبخش برجسته‌ای را موجب می‌شود.
• سلنیوم (Se): ریزمغذی کلیدی که چای زِییانگ را از همهٔ چای‌های سبز دیگر متمایز می‌کند. میانگین Se در چای – ۰.۶۵۳۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، حداکثر – تا ۳.۸۵۳۶ میلی‌گرم بر کیلوگرم. این مقدار تقریباً ۵.۵ برابر بیش از چای سبز معمولی است. سلنیوم در چای به شکل آلی و با زیست‌دسترسی بالا وجود دارد.
• ویتامین‌ها: ویتامین C، ویتامین‌های گروه B، بتا-کاروتن – در مادهٔ خام بهارهٔ تازه.
• مواد معدنی: روی، استرانسیم، پتاسیم، منگنز – با غلظت‌های بالاتر که ناشی از ترکیب معدنی خاک‌های سرشار از سلنیوم است.
• اسانس‌های روغنی: عطر شاه‌بلوط را شکل می‌دهند؛ نیمرخ آن‌ها با موقعیت شمالی منطقهٔ چایخیز و انباشت آهستهٔ مواد عطری تعیین می‌شود.

8. خواص مفید:

1. پشتیبانی آنتی‌اکسیدانی: محتوای بالای پلی‌فنل‌ها همراه با سلنیوم آلی، محافظت آنتی‌اکسیدانی تقویت‌شده‌ای فراهم می‌کند. سلنیوم کوفاکتور آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز – یکی از آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی کلیدی بدن – است.
2. پشتیبانی از ایمنی: محتوای افزایش‌یافتهٔ اسیدهای آمینه و سلنیوم آلی به تقویت سازوکارهای ایمنی یاری می‌رساند.
3. اثر نیروبخش: ترکیب کافئین (~۳٪) و L-تیانین بیداری متعادلی – پُرانرژی اما بدون اضطراب – ایجاد می‌کند.
4. پشتیبانی از سوخت‌وساز چربی و کربوهیدرات: پلی‌فنل‌ها و اسیدهای آمینه اثر تنظیمی هم‌افزایی بر سطح کلسترول و گلوکز خون دارند.
5. اثر پاک‌کنندگی و خنک‌کنندگی: به‌طور سنتی چای به دلیل توانایی در رفع تشنگی، کاهش گرمای درونی و تحریک ترشح بزاق (生津, shēngjīn) ارزشمند است.
6. پشتیبانی از سیستم قلبی-عروقی: سلنیوم و کاتچین‌ها به‌طور هم‌افزا به کشسانی رگ‌ها و تنظیم فشار خون کمک می‌کنند.
7. پشتیبانی شناختی: L-تیانین تمرکز را بهبود می‌بخشد و سطح استرس را کاهش می‌دهد.

هشدارها: نوشیدن آن با معدهٔ خالی توصیه نمی‌شود (تانن‌ها ممکن است مخاط را تحریک کنند). افراد با تحریک‌پذیری عصبی بالا باید اعتدال را رعایت کنند (کافئین ~۳٪). مصرف پیش از خواب و همراه با داروها توصیه نمی‌شود (ممکن است بر جذب آن‌ها تأثیر بگذارد). دم‌کردهٔ مانده از روز پیش برای نوشیدن مناسب نیست.

9. روش دم‌آوری:

• دمای آب: ۸۰ درجه سانتی‌گراد – دمای بهینه برای تعادل میان تازگی و عمق شاه‌بلوطی.
• مقدار چای: ۳ گرم برای ۱۵۰ میلی‌لیتر آب (نسبت ۱:۵۰).
• ظرف: لیوان شیشه‌ای شفاف – گزینهٔ اصلی که امکان تماشای باز شدن جوانه‌های کرک‌دار را فراهم می‌کند. گایوان چینی – جایگزین همه‌منظوره.
• فرایند (روش ریختن از پایین / 下投法, xiàtóu fǎ):
  1. لیوان را با آب جوش گرم کنید.
  2. چای (۳ گرم) را در آن بریزید.
  3. آب با دمای ۸۰ درجه سانتی‌گراد را تا پُرشدن کامل بریزید.
  4. پیش از نخستین جرعه ۲ دقیقه صبر کنید.
  5. تا یک‌سوم حجم بنوشید، سپس دوباره آب اضافه کنید.
  6. در هر بار دم‌آوری بعدی زمان را ۳۰ ثانیه افزایش دهید.
  7. چای باکیفیت ۳ تا ۴ بار آب‌گیری را تحمل می‌کند.

10. روش نگهداری:

• شرایط: بسته‌بندی درب‌بند، محافظت در برابر بوهای خارجی، نور و رطوبت.
• دما: ۰ تا ۵ درجه سانتی‌گراد (یخچال) – برای نگهداری طولانی‌مدت بهینه است. پیش از باز کردن، بگذارید بسته‌بندی تا دمای اتاق گرم شود.
• مدت زمان: چای تازه – در عرض یک ماه برای حفظ حداکثر عطر. در بسته‌بندی درب‌بند در یخچال – تا ۱۲ ماه. پس از باز شدن – ۲ تا ۴ هفته.

11. قیمت و جلوگیری از نمونه‌های تقلبی:

• رده‌های قیمتی: درجهٔ ویژه (银针, سوزن‌های نقره‌ای) – از ۸۰۰ تا ۱۵۰۰ یوان برای هر جین و بالاتر، بسته به سال و تولیدکننده. درجهٔ یک (翠峰) – ۴۰۰ تا ۸۰۰ یوان. درجه‌های دو و سه بسیار مقرون‌به‌صرفه‌ترند، در حالی که همچنان عطر شاه‌بلوط شاخص و نیمرخ سلنیومی دارند.
• عوامل مؤثر بر قیمت: درجه، زمان برداشت (پیش یا پس از چینگ‌مینگ)، ارتفاع رویش، چینش دستی یا ماشینی، محتوای سلنیوم.
• چگونه از نمونه‌های تقلبی دوری کنید:
  1. برچسب را بررسی کنید: زِییانگ مائو جیان اصل باید دارای برچسب نشان جغرافیایی «紫阳富硒茶» و ذکر نام تولیدکننده‌ای از شهرستان زِییانگ باشد.
  2. شکل ظاهری را ارزیابی کنید: درجهٔ عالی اصل – برگ‌های فشرده و یکدست با کرک‌های نقره‌ای فراوان و درخشش سبز تیره.
  3. عطر را بررسی کنید: عطر شاه‌بلوط پاک و عمیق بدون بوی کهنگی، سوختگی یا علف خشک.
  4. دم‌کرده را نظاره کنید: رنگ سبز لطیف زلال بدون کدورت؛ برگ‌های کف فنجان – سالم، لطیف و سبز درخشان.
  5. قیمت را زیر نظر بگیرید: قیمت شک‌برانگیز پایین برای «درجهٔ ویژه با سلنیوم» نشانهٔ تقلب است.

12. دانستنی‌های جالب:

1. نخستین در جهان: در سال ۱۹۸۹ کمسیون کارشناسی متشکل از متخصصان تغذیه، چای‌شناسی و پزشکی تأیید کردند که چای زِییانگ نخستین چای طبیعی در جهان با محتوای سلنیوم طبیعی تأییدشدهٔ علمی است.
2. نام دائویی: شهرستان زِییانگ تنها شهرستان چین است که از روی یک نام دائویی نام‌گذاری شده است: جانگ بُدوان (张伯端, Zhāng Bóduān) که با نام «زِییانگ جِن‌جِن» (紫阳真人، «انسان حقیقی فروغ ارغوانی») شناخته می‌شود، در دورهٔ سونگ شمالی در اینجا ریاضت کشید و مکتب جنوبی دائوییسم را بنیان نهاد.
3. چای-دیپلمات: از دید تاریخی، چای زِییانگ کالایی کلیدی در تجارت «چای-اسب» (茶马互市) بود – نظام مبادله‌ای که چین هان را با کوچ‌نشینان شمال غرب پیوند می‌داد و روابط میان قومی را استوار می‌ساخت.
4. میراث رقم: رقم گروهی زِییانگ (紫阳种) در سال ۱۹۶۵ در نخستین فهرست ملی ارقام محلی توصیه‌شده گنجانده شد و «بانک ژنی طبیعی» منطقهٔ چای شمالی به‌شمار می‌رود.
5. سه جرعهٔ حقیقت: سنت محلی حکم می‌کند چای زِییانگ را دست‌کم در سه مرحله بنوشید: جرعهٔ نخست – ملایم و کم‌رنگ؛ جرعهٔ دوم – تلخی و عمق عطر را آشکار می‌کند؛ جرعهٔ سوم – پُری طعم و پس‌طعم فزاینده‌ای را نمایان می‌سازد که به‌گفتهٔ چای‌نوشان زِییانگ «برای یک عمر کافی است».

13. گونه‌های مختلف زِییانگ مائو جیان:

• زِییانگ یین‌جِن (紫阳银针, Zǐyáng Yínzhēn) – «سوزن‌های نقره‌ای»: درجهٔ عالی. از جوانه‌های تکی خالص تهیه می‌شود. شکل – راست، سوزنی، با کرک‌های نقره‌ای فراوان. عطر – لطیف، «جوانه‌ای» (嫩香)؛ طعم – به‌غایت تازه و شیرین.
• زِییانگ تسوئی‌فنگ (紫阳翠峰, Zǐyáng Cuìfēng) – «قلهٔ زمردین»: درجهٔ یک. جوانه با یک برگ در حال باز شدن. شکل – پیچ‌خورده، با کرک فراوان. عطر – شاه‌بلوط غنی؛ طعم – متراکم، با پس‌طعم برجسته.
• زِییانگ مائو جیان (به معنای گسترده): درجهٔ دو-سه. جوانه با یک تا دو برگ. شکل شبه‌پیچشی. عطر – شاه‌بلوط پایا؛ طعم – متراکم، اندکی گس، دم‌آوری‌های مکرر را به‌خوبی تاب می‌آورد.

14. مقایسه با دیگر چای‌های سبز نوع مائو جیان:

• شین‌یانگ مائو جیان (信阳毛尖, Xìnyáng Máo Jiān): چای نامدار «ده‌تایی» از استان هنان. هر دو چای به نوع مائو جیان با کرک فراوان تعلق دارند، اما شین‌یانگ فاقد سلنیوم است. عطر شین‌یانگ بیشتر «علفی» و «کاستانتین» (شاه‌بلوطی) است، طعم آن نسبت به زِییانگ خنک‌تر و کم‌پُرتر است.
• دویون مائو جیان (都匀毛尖, Dūyún Máo Jiān): چای «ده‌تایی» گوئیژو. برگ ریز، با کرک‌های بسیار ظریف و عطر لطیف «لوبیایی». در مقایسه با زِییانگ – از نظر تنه به‌طرز چشمگیری سبک‌تر و نُت شاه‌بلوط آن کم‌رنگ‌تر است.
• گوئیژو لو جائو (贵州绿珠, Guìzhōu Lǜ Zhū): چای سبز گلوله‌ای از گوئیژو – شکلی کاملاً متفاوت (دانه‌ها در برابر پیچش نسبی)، اما از نظر تازگی قابل‌قیاس است. فاقد سلنیوم.

در پایان:

زِییانگ مائو جیان چایی است که در آن زمین‌شناسی با گیاه‌شناسی و سنت چندهزارسالهٔ انسانی دیدار کرده است. سنگ‌های نادر کامبرین پیشین، سرشار از سلنیوم، ریشه‌های بوته‌های چای را که در دامنه‌های پرشیب دره‌های داباشان می‌رویند تغذیه می‌کنند، و استادکارانی که پیشه‌شان به دوران تانگ می‌رسد، جوانه‌های لطیف را به چایی با عطر عمیق شاه‌بلوط و طعم چندلایه تبدیل می‌کنند. برای دوستداران چای سبز که در پی کارایی (سلنیوم طبیعی) و نیز تجربهٔ طعمی ظریف هستند، زِییانگ مائو جیان یکی از جذاب‌ترین و در عین حال کمتر شناخته‌شده‌ترین کشفیات بیرون از چین به‌شمار می‌رود.